Následující text není historickou studií. Jedná se o převyprávění pamětníkových životních osudů na základě jeho vzpomínek zaznamenaných v rozhovoru. Vyprávění zpracovali externí spolupracovníci Paměti národa. V některých případech jsou při zpracování medailonu využity materiály zpřístupněné Archivem bezpečnostních složek (ABS), Státními okresními archivy (SOA), Národním archivem (NA), či jinými institucemi. Užíváme je pouze jako doplněk pamětníkova svědectví. Citované strany svazků jsou uloženy v sekci Dodatečné materiály.

Pokud máte k textu připomínky nebo jej chcete doplnit, kontaktujte prosím šéfredaktora Paměti národa. (michal.smid@ustrcr.cz)

profesor Wilken Engelbrecht (* 1962)

• 19. 9. 1962: Wilken Willem Karel Hugo Engelbrecht se narodil v Utrechtu v Nizozemsku.

• po středoškolských studiích: nastoupil klasickou filologii na Rijksuniversiteit Utrecht.

• 1986: získal pedagogické osvědčení pro výuku na střední škole.

• 1988: na Universiteit van Amsterdam dokončil studium řeckého a latinského jazyka a kultury.

• přelom 80. let: profiloval se jako medievalista se zájmem o rukopisnou tradici; cestoval za středověkými rukopisy po evropských knihovnách a zažil i Olomouc ještě před pádem železné opony.

• 1990: doplnil kvalifikaci pro výuku nizozemštiny jako cizího jazyka.

• podzim 1990: přes stipendijní pobyt se dostal do tehdejšího Československa; začal působit na univerzitách a postupně převzal výuku nizozemštiny i latiny.

• 1991–1994: podílel se na obnovení a budování lektorátů nizozemštiny v Bratislavě a Olomouci.

• 30. 11. 1992: získal trvalý pobyt v Československu.

• 1993: oženil se.

• 1995: spoluzaložil středoevropské sdružení nederlandistů Comenius a dlouhodobě podporuje regionální spolupráci oboru.

• říjen 1995: dlouhodobě spjat s Univerzitou Palackého v Olomouci; nejprve jako odborný asistent pro nizozemský jazyk.

• 1997: narodil se první syn.

• 18. 6. 2003: doktorské studium završil na Universiteit Utrecht v oboru medievalistiky.

• 1. 9. 2003: stojí v čele olomoucké nederlandistiky.

• 21. 5. 2005: habilitoval na Univerzitě Palackého v oboru teorie literatury.

• 2006: narodil se druhý syn.

• 2006–2010: působil jako proděkan pro zahraniční záležitosti Filozofické fakulty UPOL.

• 2012: vyznamenán jako Officier in de Orde van Oranje-Nassau; ocenění převzal z rukou nizozemského velvyslance.

---česká verze příběhu uvedena po nizozemském originále---

 

“De neerlandistiek is, zoals je weet, een klein vakgebied en het zal ook nooit een groot vak worden. Dus als we voldoende studenten willen hebben, moeten ze na hun studie iets kunnen waar ze ook echt mee aan de slag kunnen,” vertelt professor Wilken Engelbrecht in zijn werkkamer aan de Palacký-universiteit in Olomouc. Voor Paměť národa wordt hij geïnterviewd door een voormalige studente; tijdens het gesprek klingelt regelmatig de klok en waait de wind hoorbaar door het park onder de vestingmuren van Olomouc. Precies zoals dat al generaties lang het geval is geweest voor studenten neerlandistiek — een vakgebied dat bij de meeste mensen op zijn minst verbazing wekt. Een vakgebied dat in Midden-Europa zonder professor Engelbrecht praktisch niet zou hebben bestaan. 

Wilken Willem Karel Hugo Engelbrecht werd op 19 september 1962 geboren in Utrecht, Nederland, als oudste van vier kinderen. Wanneer hij zijn volledige naam uitspreekt, voegt hij daar graag een familiegrap aan toe: “Aan die vier doopnamen kun je zien dat mijn ouders streng katholiek waren. In Nederland geldt ongeveer het volgende systeem: liberale protestanten hebben één voornaam, twee is gemiddeld, drie namen duiden op minder strenge katholieken en vier betekent dat het strenger eigenlijk nauwelijks kan.” 

In zijn verhaal slaat hij vervolgens, zoals hem eigen is, zijn jeugd bijna vanzelfsprekend over en gaat hij meteen naar het begin van alles wat hem heeft gevormd tot wie en wat hij vandaag is: “Ik was in heel veel dingen geïnteresseerd. Ik dacht eraan geschiedenis te gaan studeren, maar ook Nederlands of economie. Uiteindelijk heb ik echter voor de klassieke talen gekozen en ben ik in Utrecht Latijn gaan studeren,” vertelt hij. Laten we echter nog even teruggaan naar dat allereerste begin, dat Wilken Engelbrecht heeft gevormd.

Een nogal ingewikkelde familieachtergrond

“Mijn vader was geboren in 1915, mijn moeder in 1930. Ze konden lange tijd geen kinderen krijgen, omdat mijn moeder in een concentratiekamp op Java had gezeten. Die oorlog heeft nu eenmaal zijn sporen nagelaten,” opent Wilken Engelbrecht het thema van de bewogen familiegeschiedenis die zich over meerdere continenten uitstrekt. In zijn familielijn komen echter nog veel meer delen van de wereld samen: “Ik heb, zoals je weet, een nogal ingewikkelde familieachtergrond,” lacht hij. 

Zijn grootvader van vaderskant was een Nederlander, een diplomaat, die in Hamburg verliefd werd en zo in de familiegeschiedenis “adellijke verwanten van alle nationaliteiten van de voormalige monarchie” binnenbracht: “Ik heb dus Tsjechische, Slowaakse, Oostenrijkse, Hongaarse, Kroatische, Poolse, Bukovinische — dat is een Oekraïens-Hongaars gebied in het oosten — Roemeense, Italiaanse en Sloveense verwanten.”

De grootvader van moederskant kwam daarentegen uit “een typisch Moravische familie, dus Duits-Tsjechisch”. Zijn Duitstalige vader was directeur van een hogere meisjesschool in Prostějov, terwijl zijn moeder uit een boerenfamilie stamde en haar hele leven nauwelijks behoorlijk Duits sprak. Engelbrecht kent deze familie- “ingewikkeldheden” tot in detail. Hij is zelf een enthousiaste genealoog, al hoefde hij het onderzoek niet vanaf nul te doen: “Adellijke families waren verplicht hun stamboom te documenteren, dat was in de negentiende eeuw al bekend.”

Met gemak rolt hij namen, plaatsen en data op die teruggaan tot in de vijftiende eeuw en legt hij ook uit wat het zogenaamde “sprekende wapen” van zijn familie betekent: engel als engel en recht als het recht.

Terug naar de twintigste eeuw

De tweede zoon uit die Duits-Tsjechische Moravische familie, Lothar Schmid — Wilkens grootvader van moederskant — werd opgeroepen voor de Eerste Wereldoorlog, die hij ondanks zware verwondingen overleefde. Na de oorlog studeerde hij aan de technische hogeschool in Brno. Na zijn afstuderen als ingenieur zocht hij werk: “In Brno zag hij een affiche waarop het Nederlandse consulaat ingenieurs zocht voor de koloniën, omdat de zogenaamde ethische politiek was begonnen. In dat kader werd er geïnvesteerd in de infrastructuur van Nederlands-Indië. De Nederlanders hadden niet genoeg ingenieurs, of ze wilden niet naar de koloniën gaan tenzij ze daar een heel hoge functie kregen. Hij herinnerde zich dat de man van de oudere zus van een voormalige leerlinge, aan wie hij wiskunde bijles had gegeven, Nederlands consul was. Hij schreef hem een brief en werd samen met nog vijf Tsjechische vrienden aangenomen,” beschrijft Engelbrecht en men blijft zich verbazen over de mate van detail die hij in zijn hoofd heeft. 

“Ze kregen een opleiding in Delft en vertrokken rond 1924 naar Indonesië,” vervolgt hij. “Een Europese ambtenaar kon ofwel elk jaar een paar weken vakantie in Indonesië nemen, ofwel vijf jaar onafgebroken werken en daarna een jaar betaald verlof in Europa krijgen. Mijn grootvader koos voor die tweede mogelijkheid. Hij reisde terug naar Tsjechoslowakije en zocht dat meisje op. Mijn overgrootmoeder wilde natuurlijk dat zij met een edelman zou trouwen, maar dat wilde zij niet. En mijn grootvader heeft haar echt een heel jaar lang het hof gemaakt – hij heeft haar, zoals dat heet, ‘gevrijd’. En uiteindelijk zei zij: ‘Mam, ik ga met die Schmid trouwen.’De overgrootmoeder was daar niet blij mee, wat ook te merken was aan het feit dat ze niet in Bílovice trouwden, maar in Brno, in de parochiekerk die Lothar bezocht. Daarna vertrokken ze naar Indonesië en kregen drie kinderen, van wie de oudste Wilkens moeder was,” verteld Engelbrecht. 

Het gezin leefde goed, in een mooi huis in Batavia, het huidige Jakarta — tot de Tweede Wereldoorlog uitbrak en Japan Indonesië bezette. Tijdens de Japanse bezetting (1942–1945) werden in de archipel interneringskampen opgericht voor Nederlandse burgers en geallieerde krijgsgevangenen. Het waren geen vernietigingskampen zoals die van nazi-Duitsland, maar de omstandigheden waren onmenselijk: honger en dwangarbeid. Engelbrechts familie overleefde het.

Ej, od Buchlova

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog ging het oorlogsconflict in het huidige Indonesië echter nog door – tussen 1945 en 1949 werd er een onafhankelijkheidsoorlog gevoerd tussen de uitgeroepen Indonesische Republiek en het Koninkrijk der Nederlanden, dat zijn koloniale heerschappij probeerde te herstellen. Lothar Schmid koos de kant van Indonesië: “Verrassend genoeg wilden ze hem houden. Hij wilde dat zijn vrouw en dochters naar Europa zouden vertrekken, en uiteindelijk keerde hij zelf ook terug naar Amsterdam. Ze overwogen Tsjechoslowakije, maar dat was toen al een communistisch land en dat ging niet”, vertelt Wilken Engelbrecht, waarmee hij ons terugbrengt naar het begin van ons verhaal, nu met de verklaring waarom zijn moeder tijdens de oorlog in een concentratiekamp op Java zat.

Opa Lothar kwam vaak bij de familie Wilken op bezoek. Hij woonde maar acht kilometer bij hen vandaan, in een huis aan het meer Moravia. ‚s Avonds dronk hij graag een glaasje, meestal Nederlandse jenever, die Wilkens oma Carmen met water aanlengde omdat ze zich zorgen maakte om zijn lever, die beschadigd was geraakt in het concentratiekamp. “Of hij het echt niet wist, weet ik niet”, lacht Engelbrecht hartelijk. Zeker is dat zijn grootvader dan melancholisch Moravische liederen begon te zingen — Ej, od Buchlova — de eerste Tsjechische woorden die Wilken oppikte. “Ik begreep de woorden niet, mijn moeder en haar zussen spraken geen Tsjechisch meer – op de Indonesische plantages waren er voor de oorlog al veel Duitsers, en dus verbood mijn grootvader uit angst dat er thuis Tsjechisch werd gesproken, alleen Nederlands”, vertelt hij. 

Zijn band met Tsjechië had echter ook emotionele redenen: Wilken was pas zes jaar oud toen in de nacht van 21 augustus 1968 de bezetting van Tsjechoslowakije door de troepen van het Warschaupact begon. “Mijn oma huilde... Je bent zes jaar oud en weet niet waarom”, vertelt hij zichtbaar ontroerd, zozeer zelfs dat dit moment het enige is dat in het interview niet in detail wordt afgerond: „We hadden vaak Tsjechen op bezoek, mijn grootouders hadden een groot huis. We hebben het daarna nog een keer meegemaakt – in 1980 in Polen, tijdens de onderdrukking van Solidariteit. Mijn vader en ik luisterden naar de radio, hij begreep het,“ beschrijft hij.

Veel jeugdherinneringen zijn vaag. Op zijn veertiende kreeg Wilken een ernstig fietsongeluk; hij werd aangereden door een auto en houdt daar een blijvend gehoorverlies aan over. Vandaag hoort hij nog maar 15 % op het ene oor en 35 % op het andere. Wat hij zich wel goed herinnert, zijn de reizen met zijn ouders. Zijn vader was tolk voor christelijke vakbonden. “Hij reisde naar vakbondsbijeenkomsten in Genève, Parijs, Rome, Straatsburg en Luxemburg. Vaak kreeg hij eerste klas treinreizen vergoed en als groot gezin hadden we korting op de trein, dus soms zei hij: ik neem het gezin mee, dat is goedkoper.” Zijn vroegste duidelijke herinneringen heeft hij aan een reis naar Straatsburg, waar ze bij een professor thuis waren uitgenodigd: “Stel je een Frans appartement voor, zes of acht kamers, elk zo’n twintig tot dertig vierkante meter. In de eetkamer stond een enorme tafel. Mijn jongere broer ontdekte kaviaar — die zwarte bolletjes — en mocht proeven. Hij at er twee of drie volle lepels van voordat mijn vader ingreep. De Fransen vonden het geweldig. Dus dat is één van de vroegste herinneringen”

Tsjechisch uit de tijd van de keizer

Reizen, en vooral naar Tsjecho-Slowakije, stond al snel op de agenda – zodra hij het eerste deel van zijn studie had afgerond, wilde Wilken zijn familiewortels ontdekken, en dus vertrokken hij en een vriend in 1985 op reis. Zijn oma Carmen leerde hem af en toe Tsjechisch: “Dat had zowel succes als mislukking. Succes, omdat ik me verstaanbaar kon maken. Maar mijn eerste ervaring was op het station in Břeclav. We hadden kaartjes nodig naar Uherské Hradiště. Dus ik vroeg ernaar aan het loket op het station, en de dames konden zich van het lachen nauwelijks inhouden, omdat mijn Tsjechisch verouderd was, met uitdrukkingen alsof ze uit de tijd van keizer Franz Jozef stamden – mijn grootmoeder was immers al in 1928 uit Tsjechië vertrokken,” lacht hij.

“Mijn vader had veel aanleg voor talen – hij schakelde moeiteloos tussen het Nederlands, Duits, Frans, Spaans en weer terug. Zo heb ik er ook een beetje van geleerd, maar ik weet dat de klanken š, ř, č ook hoorbaar zijn in mijn Tsjechisch, en daar trek ik me niets van aan. Het werkt gewoon. Soms hoor ik iets verkeerd, dan vraag ik het gewoon na, je leert er mee leven, je moet het accepteren en het is te oefenen,” vertelt hij met enige afstand, en hij legt uit dat hij in dat jaar, 1985, bovendien zijn pedagogische basisvorming afrondde, inclusief logopedische oefeningen die hij later gebruikte bij de fonetieklessen voor zijn eigen studenten. 

In 1985 kwam hij voor het eerst naar Tsjechoslowakije. Hij moest eerst een visum aanvragen en verplicht Tsjechoslowaakse valuta kopen. “Het visum was een papiertje waarop je moest invullen waar je ouders waren geboren en welke nationaliteit je grootouders hadden. Thuis hebben we er goed over nagedacht. En volgens de waarheid hebben we ingevuld dat mijn vader in Santiago de Chile was geboren en mijn moeder in Jakarta. En omdat we bij de grootouders niet konden invullen waar zij waren geboren, heb ik overal Nederlander ingevuld. Anders had ik dat visum niet gekregen,” vertelt hij. Vrienden van de Oost-Europastudies waarschuwden hem dat hij in Tsjechoslowakije overal in de gaten zou worden gehouden. De reis was gepland voor tien dagen, met vijf verschillende verplaatsingen: “De eerste melding was bij de politie in Uherské Hradiště. We konden de politie niet vinden: het gebouw was in verbouwing. Daar zat een kolonel in een lichtgroen uniform, een beetje gevlekt, met een buik. Een typemachine, een petje op tafel, een grijze telefoon. Hij nam de papieren aan. Die kolonel sprak netjes Duits. Hij keek ons aan en vroeg of we binnen die tien dagen Tsjechoslowakije weer zouden verlaten. Wij moesten natuurlijk terug voor onze studie. We vroegen of we ons dan overal bij de politie moesten melden. Hij zei: laten we eens kijken… Hij pakte een stempel – paf – stempelde. Daarna pakte hij de telefoon en begon rond te bellen. Ik verstond hem niet, hij sprak Tsjechisch. Draaien – paf, draaien – paf, draaien – paf. Al onze papieren waren afgestempeld. En toen zei hij: ‘Veel succes in Tsjechoslowakije, en zorg dat u op tijd weg bent, want anders heb ík een probleem. Tot ziens,’” beschrijft Engelbrecht hoe de reis voor hem en zijn vriend ineens een stuk makkelijker werd.

Jaren later, toen hij vanwege hoge universitaire functies een veiligheidscontrole moest ondergaan in het Archief van Veiligheidsdiensten, was hij des te meer verbaasd dat er over deze reis, noch over enige andere, niets in de archieven te vinden was. Een nog grotere verrassing kwam echter van Nederlandse kant, ook al springen we nu naar de tijd na de val van het IJzeren Gordijn, toen hij door de voormalige DDR reisde: “Op een speciale afdeling stelde een kolonel van de Nederlandse Staatsveiligheidsdienst zich aan mij voor en wilde weten waarom ik zo vaak naar Tsjechoslowakije reisde en of ik hem kon vertellen wat men aan de andere kant wilde weten. Hij wist misschien meer over mijn familie en voorouders dan ikzelf. Dus ook onze diensten controleerden dat,” vat hij het andere perspectief van het verhaal samen.

En toen, in 1985, bezocht hij Olomouc voor het eerst. Op het station stonden meneer Čtvrtlík en zijn gezin op hen te wachten; zijn zoon Pavel was na 1968 geëmigreerd en had zich gevestigd bij het Utrechts Philharmonisch Orkest. “We liepen over de Leninlaan, tegenwoordig Masarykova. Brede stoep. Opeens trok meneer Čtvrtník ons abrupt naar de andere stoep. Het was meteen duidelijk waarom. Er kwam een groep Sovjetsoldaten aan, over de hele breedte van de stoep, drie rijen dik, dronken, met bier. Ze gedroegen zich als de heren van de stad. Het was een bende. Ze gedroegen zich als bezetters. Nog iets anders was dat je iets voelde wat we daarvoor en daarna nooit meer zo hebben gevoeld: angst in de stad. Als een wattenlaag die boven de stad hing. Het is moeilijk te beschrijven. In de atmosfeer hing iets wat daar niet thuishoorde. In Olomouc was alles grijs, verwaarloosd. Vergeleken met Brno was het een schok,” beschrijft hij zijn indrukken van toen. In Neředín was namelijk een garnizoen van ongeveer 20.000 Sovjetsoldaten gelegerd, “een stad binnen de stad”, vertelt hij. Vergeleken met de prachtige Olomouc zoals zijn grootmoeder die had beschreven, was Olomouc in 1985 een teleurstelling. “Als iemand me toen had verteld dat ik in Olomouc zou wonen en werken, had ik gedacht dat die persoon gek was. Het was een droevige stad. Tegenwoordig is het anders,” vertelt Engelbrecht.

Waarom niet? 

Na zijn terugkeer vervolgde hij zijn studies aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1988 zijn studie Grieks en Latijnse taal en cultuur afrondde. Het was precies toen dat hij zich begon te profileren als mediëvist met een sterke interesse in handschriften en in hoe teksten fysiek werden doorgegeven, overgeschreven en veranderd. “Elk handschrift is persoonlijk, afhankelijk van de schrijver. De eerste pagina’s zijn het moeilijkst, het kost uren en uren. Je moet teruggaan, proberen, opnieuw lezen. En dan zie je plotseling hoe de schrijver inkort, hoe hij letters vormt, en begint het logisch te worden,” beschrijft hij. “Als je zelfs na een paar weken nog niet weet hoe je het moet lezen, moet je helemaal opnieuw beginnen vanaf het begin,” voegt hij lachend toe. Tegenwoordig is het werken met handschriften veel gemakkelijker dan vroeger – scans zijn scherp en kunnen veel beter worden vergroot dan de destijds gebruikte dia’s.

Het waren echter juist de handschriften waardoor hij in 1987-1988 praktisch heel Europa doorkruiste: : “Het waren de mooiste maanden van mijn leven,” vertelt hij over zijn reizen langs archieven in Den Haag, Antwerpen, Brussel, Oxford, Cambridge, Londen, Zwitserland, Noord-Italië en zelfs Vaticaanstad. In die jaren keerde hij ook terug naar Tsjechoslowakije, maar in Olomouc stopte hij toen niet. Toen in november 1989 de Fluwelen Revolutie plaatsvond, volgden hij en zijn familie die van dichtbij. Wilken Engelbrecht was in november 1989 zelfs in Tsjechoslowakije, maar alleen aan het begin ervan: “Ik voelde een gevoel van opluchting dat een lange nachtmerrie ten einde kwam, en vooral voelde ik optimisme,” beschrijft hij die dagen. Toen hij iets minder dan een jaar later, in september 1990, een beurs van de Nederlandse regering kreeg, aarzelde hij niet en reisde meteen in oktober 1990 naar Brno. “Toen ik de beurs aanvroeg, vroegen ze me waarom ik precies naar Brno moest en waarom ik niet naar Praag ging,” herinnert hij zich en voegt toe dat hij ook van plan was zijn familiegeschiedenis nader te onderzoeken. “Zodra ik in Brno aankwam, vroeg het hoofd van de afdeling Klassieke Talen of ik daar wilde lesgeven. Ik dacht: dat zal er goed uitzien op mijn cv, dus waarom niet,” vertelt Engelbrecht. Hij reisde ook vaak naar Bratislava, waar hij eveneens handschriften bestudeerde, en al snel kreeg hij daar ook werk. “Een student heeft nooit genoeg geld, dus waarom niet,” voegt hij toe.

Er was nog geen maand voorbij toen hij de vraag kreeg die, zonder dat hij het wist, de loop van zijn leven zou veranderen: of hij misschien Nederlands wilde geven aan de afdeling Germanistiek in Bratislava. “Maar ik ben geen neerlandicus,” protesteerde hij. “Zij zeiden: ‘Maar je bent Nederlander,’ en dus zei ik: “OK,” vertelt hij luchtig over hoe de zaken zich ontwikkelden. Maar het bleef niet bij Bratislava; ook in Olomouc werd hij al snel gevraagd om Nederlands te doceren. “Latijn in Brno, latijn en Nederlands in Bratislava, Nederlands in Olomouc,” vat Wilken Engelbrecht de ontwikkeling samen in september 1991. Tegen die tijd stond hij voor een gloednieuwe uitdaging: wat dacht je ervan om aan de Universiteit van Palacký een complete opleiding neerlandistiek op te zetten? 

Engelbrecht moet advocaat, arts of ambtenaar zijn

Zijn ouders waren het er principieel niet mee eens. Sterker nog, vanaf het allereerste begin van de keuze van een universiteit had Wilkens vader andere verwachtingen: “Vader wilde natuurlijk dat ik deed wat hij zelf niet kon doen. Maar je wilt iets van jezelf,” vertelt hij. Ook zijn moeder was niet enthousiast: “Ze was altijd erg praktisch. Een goede baan en geld,” vertelt hij. Thuis drongen ze erop aan dat hij terug zou keren naar Amsterdam. Zijn linguïstische richting viel ook bij de bredere familie niet in de smaak: “Tantes en ooms vinden dat iemand met de naam Engelbrecht óf advocaat, óf arts, óf ambtenaar moet zijn,” voegt hij lachend toe. “Uiteindelijk heb ik hier in Olomouc mijn eigen werk gevonden en ik denk redelijk succesvol,” voegt hij er met een glimlach aan toe.

“Als dat overgangsjaar in 1990 toen niet had plaatsgevonden, denk ik niet dat de opleiding hier zou zijn ontstaan. Toen was het veel meer mogelijk dan nu. Het document dat ik in 1991 kreeg, zou nu waarschijnlijk niet worden geaccepteerd, maar toen wel. Het had een universitair stempel en dat was voldoende,” vertelt hij over de vergunning om Nederlands te doceren, die nodig was voor het opzetten van de neerlandistiekopleiding. Tegelijkertijd veranderde de academische samenstelling ingrijpend: “Degenen die vroeger kolenstokers en magazijnmedewerkers in de bibliotheek waren, omdat ze geen partijlidmaatschap hadden, werden ineens leidinggevenden. Ze vervingen de oorspronkelijke eerste generatie, mensen die 30 waren tijdens de normalisatie en die nu met pensioen konden gaan of vervroegd pensioen,” beschrijft hij de turbulente jaren, niet alleen in de academische omgeving. “De jaren 1994 en 1995 zijn jaren waar ik graag aan terugdenk – er was veel positieve energie geconcentreerd,” voegt hij toe. In die tijd werkte hij actief mee aan de heropbouw en ontwikkeling van de neerlandistiek in Bratislava en Olomouc. Op 30 november 1992 verkreeg hij een permanent verblijfsrecht in Tsjechoslowakije en in 1993 trouwde hij. 

De beste keuze van mijn leven

“Mijn grootmoeder had voorspeld dat ik met een Tsjechische vrouw zou trouwen. Ik weet niet hoe ze dat wist, maar ze had gewoon gelijk,” vertelt hij. Wilkens vrouw, Jana, is eveneens wetenschapper, bovendien in hetzelfde vakgebied – Latijn. Theoretisch hadden ze elkaar in Brno kunnen ontmoeten, toen Wilken daar lesgaf, maar Jana verbleef destijds voor studie in Frankrijk: „Tijdens de lerarenopleiding werd ons ingeprent dat je nooit iets met studenten moest beginnen, dat is niet goed. Misschien zou ik haar niet opgemerkt hebben, of als ik dat wel deed, dacht ik: verboden terrein,” glimlacht Wilken.

Het was pas later dat ze nauwer contact kregen, toen Jana aan de universiteit in České Budějovice begon. Ze trouwden in dezelfde parochiekerk waar Wilkens grootouders ooit trouwden vóór hun vertrek naar de Nederlandse koloniën, en onlangs vierden ze hun 32-jarig huwelijksjubileum. “Het was de beste keuze van mijn leven,” glimlacht Wilken.¨

Zijn vrouw Jana is voor hem niet alleen een trouwe levenspartner, maar ook medeonderzoeker bij projecten over oude manuscripten, biografieën en gedichten. Olomouc bleek hem duidelijk voorbestemd, ook al werd het door de opsplitsing van de Tsjechoslowaakse federatie aanzienlijk ingewikkelder om in Bratislava les te geven.

De scherpste opmerking kreeg hij naar eigen zeggen van een Slowaakse politieagent, toen die ontdekte dat hij met een Tsjechische vrouw getrouwd was: “Meneer, u bent getrouwd met een Tsjechische? En waarom heeft u geen Slowaakse genomen? We hebben hier zoveel mooie Slowaakse vrouwen. Wij vinden altijd wel een reden om geen verblijfsvergunning te geven. Tot ziens.” Des te meer wijdde hij zich aan de opbouw van de Neerlandistiek aan de Faculteit der Letteren van de Palacký Universiteit in Olomouc.

Zo komen we eigenlijk bij het begin van Wilkens verhaal – hij sprong meteen na dit levensperiode na de vraag naar zijn naam en geboortedatum, alsof de neerlandistiek in Olomouc symbolisch even belangrijk is. Vanaf het begin was hij zich er heel goed van bewust dat er nooit genoeg Nederlandse bedrijven in Tsjechië zouden zijn om afgestudeerden van werk te voorzien. Praktisch onderwijs, en vooral vertalen en tolken, waren absoluut cruciaal: “Gelukkig heb ik onder mijn afgestudeerden mensen zoals Pavlína Knap-Dlouhá, die zich echt op tolken hebben gespecialiseerd, en het is ons gelukt om het eerste tolklokaal hier aan de faculteit in Olomouc op te zetten,” vertelt hij trots en voegt eraan toe dat de afdeling neerlandistiek sinds 2017 ook een eigen doctoraatprogramma heeft (voorheen moesten promovendi onder de hoede van andere afdelingen vallen) – de eerste promovendi ontvingen hun diploma in september 2025, net na ons interview.

Ridder in de Orde van Oranje-Nassau

Om dit alles werkelijkheid te laten worden, moest Wilken Engelbrecht zelf steeds een stap vooruit zijn. In 2003 rondde hij zijn doctoraat af aan de Universiteit van Utrecht in middeleeuwse opleiding en kon vanaf 1 september 2003 zelf het hoofd van de afdeling worden. In mei 2005 habiliteerde hij aan de Palacký Universiteit in Olomouc in literatuurtheorie en tussen 2006 en 2010 was hij ook vice-decaan voor internationale betrekkingen van de faculteit der Letteren van de Palacký Universiteit.

“Neerlandistiek is een kleine vak, gevoelig voor bezuinigingen,” merkt hij op. Hij weet goed dat samenwerking met andere afdelingen binnen de faculteit en met andere instellingen (niet alleen) in Midden-Europa cruciaal is. Daar was hij zich al van bewust in 1995, toen hij medeoprichter werd van de Centraal-Europese vereniging van neerlandisten, Comenius. Onder zijn leiding bloeide de neerlandistiek in Olomouc en tegenwoordig heeft ze na vele verhuizingen tussen vaak ontoereikende universiteitsgebouwen een vaste plek aan Křížkovského 14. 

In 2012 werd Engelbrecht benoemd tot hoogleraar, en datzelfde jaar begon ook de nieuwe Nederlandse ambassadeur, Zijne Excellentie Eduard Hoeks. “Het is gebruikelijk om afdelingshoofden uit te nodigen op de ambassade,” legt Wilken Engelbrecht uit, waardoor zo’n uitnodiging voor hem volkomen normaal leek. Hij arriveerde in Praag in het gezelschap van zijn broer, die toen op bezoek in Tsjechië was.

Wat een verrassing was het toen de nieuwe ambassadeur als eerste handeling in functie hem de onderscheiding Officier in de Orde van Oranje-Nassau opspeldde, voor Engelbrechts levenslange bijdrage aan de neerlandistiek. Deze Nederlandse onderscheiding is niet de eerste noch de enige die hij “in zijn la” heeft: van de Poolse president kreeg hij er zelfs twee, voor verdiensten aan de Poolse neerlandistiek.

“En ik heb ook een onderscheiding voor het jubileum van de eerste vrijwillige brandweer in Moravië – die werd aan het eind van de 19e eeuw opgericht door mijn betovergrootvader Vladimír Lugotetti. Zo kreeg ik een erelidmaatschap bij de vrijwillige brandweer van Zuid-Moravië,” lacht hij uitbundig. Het is niet dat hij zijn ‘speldjes’ niet waardeert, maar als je hem zou zien bij de boekenplank van de neerlandistiek, waar de scripties van studenten netjes op staan, begrijp je meteen waar zijn grootste professionele trots ligt.

Doen en hopen 

In het verhaal van Wilken Engelbrecht fungeert de neerlandistiek vooral als een brug: tussen Nederland en Tsjechië, tussen universiteit en praktijk, tussen filologie en cultuur, tussen taal en geschiedenis. Hijzelf blijft een mediëvist die zich kan verdiepen in eeuwenoude manuscripten, maar tegelijkertijd bouwt hij onvermoeibaar aan een vakgebied dat in het heden staat en dat in de huidige tijd, kritisch ten opzichte van de geesteswetenschappen, antwoord moet geven op de vraag waartoe het dient en zal dienen. “De opleiding neerlandistiek biedt studenten een kennismaking met een relatief tolerante samenleving en cultuur, in het geval van de Belgische variant bovendien een interessant samenleven van twee talen, en daarnaast een kennismaking met hoge kunst en cultuur,” antwoordt hij op de vraag hoe deze relatief ongebruikelijke richting het leven van studenten kan veranderen. En als de lezer het toestaat, kan ik als redacteur en interviewer dit alleen maar onderschrijven. De neerlandistiek in Olomouc was een van de beste keuzes van mijn leven.

“Het motto van het geslacht Engelbrecht is Latijns: Fac et Spera. Doe en hoop. Gewoon doen en hopen. En ik moet zeggen dat ik in mijn leven maar één ding heb betreurd. Toen ik de kans kreeg hier in Olomouc, heb ik ervoor gekozen. Toen ik zo’n leuk meisje ontmoette, heb ik ervoor gekozen, ik heb mijn best gedaan en zij koos mij,” vat professor Engelbrecht samen, bij wie in het verhaal vaak dat bijna avontuurlijke “Waarom niet?” te merken was. En tot slot voegt hij een Nederlands gezegde toe: “Nee heb je. Ja kun je krijgen.”  

-------------------------

„Nederlandistika je, jak sama víš, malý obor a nikdy z ní velký nebude. Takže pokud chceme mít dost studentů, musejí po studiu umět něco, s čím se dá pracovat,“ vypráví ve své pracovně Univerzity Palackého v Olomouci profesor Wilken Engelbrecht. Za Paměť národa ho zpovídá jeho bývalá studentka, do rozhovoru často bimbají hodiny a zpod olomouckých hradeb šumí skrz park vítr. Úplně stejně, jak tomu bylo pro celé generace studentů nederlandistiky – oboru, který v lidech povětšinou vzbuzuje přinejmenším překvapení. Oboru, který by ve Střední Evropě bez profesora Engelbrechta prakticky neexistoval.

Wilken Willem Karel Hugo Engelbrecht se narodil 19. září 1962 v Utrechtu v Nizozemsku jako nejstarší ze čtyř sourozenců. Když vysloví své celé jméno, rád k tomu přidá rodinnou narážku: „Na těch čtyřech křestních jménech je vidět, že moji rodiče byli přísně katoličtí. V Nizozemsku totiž platí přibližně následující systém: jedno křestní jméno mají liberální protestanti, dvě jména průměr, tři jména méně přísní katolíci a čtyři jména už znamenají, že přísněji to skoro nejde.“ Ve svém vyprávění s přirozeností sobě vlastní následně přeskočí dětství a jde rovnou k počátku všeho, čím a kým je dnes: „Zajímala mě spousta věcí. Přemýšlel jsem o studiu dějin, ale také třeba nizozemštiny či ekonomie. Nakonec jsem si však vybral klasické jazyky a šel jsem do Utrechtu na latinu,“ popisuje. Pojďme se však ještě vrátit na úplný počátek, který Wilkena Engelbrechta zformoval.

Poněkud složité příbuzenstvo

„Tatínek byl ročník 1915, maminka 1930. Dlouho nemohli mít děti, protože máma byla v koncentráku na Jávě. Ta válka měla prostě následky,“ otevírá téma pohnutých rodinných událostí na různých kontinentech Wilken Engelbrecht. V jejich rodové linii se však spojuje mnohem více koutů světa: „Já mám, jak víš, poněkud složité příbuzenstvo,“ směje se. Dědeček z otcovy strany byl Nizozemec, diplomat, který se zamiloval v Hamburku a do rodinné genealogie tak přinesl „šlechtické příbuzné všech národností, které byly v mocnářství, takže mám příbuzné české, slovenské, rakouské, maďarské, chorvatské, polské, bukovinské –to je ukrajinsko-maďarská oblast tam na východě– rumunské, italské a slovinské“. Dědeček z maminčiny strany pocházel z „typické moravské rodiny, tedy německo-české a jeho německy mluvící tatínek byl ředitelem vyšší dívčí měšťanské školy v Prostějově a matka byla ze selské rodiny a celý život nemluvila pořádně německy“, popisuje Engelbrecht rodinné „složitosti“. Zná je do dokonalosti, ostatně on sám je poměrně nadšený genealog, byť rodovou linii nezjišťoval sám: „Šlechtici měli povinnost dokládat rodokmeny a už v 19. století se to vědělo,“ popisuje a z rukávu tahá jména, místa a data sahající až do 15. století a vysvětluje i to, v čem spočívá „mluvící erb“ jeho rodu – engel jako anděl a recht jako právo.

Pojďme však zpět do 20. století. Druhý syn oné německo-české moravské rodiny, Lothar Schmid, dědeček Wilkena Engelbrechta z matčiny strany, narukoval do první světové války, kterou i přes těžké zranění přežil, a po jejím konci studoval v Brně na technickém učení. Po absolutoriu inženýrství hledal zaměstnání: „Viděl v Brně plakát, kde nizozemský konzulát hledal inženýry do kolonie, protože začala tzv. etická politika, při které investovali do infrastruktury Nizozemských Indií. Nizozemci neměli dost inženýrů anebo nechtěli jít do kolonie. Pamatoval si, že manžel starší sestry jeho bývalé žákyně, kterou doučoval matematiku, byl nizozemský konzul, poslal mu dopis a zakrátko byl spolu s dalšími pěti českými přáteli přijat,“ popisuje Engelbrecht a člověk nepřestává žasnout nad mírou detailu, kterou nosí v hlavě. „Dostali školení v Delftu a někdy roku 1924 odpluli do Indonésie,“ pokračuje. „Evropský úředník mohl buď každý rok mít prázdniny v Indonésii, anebo pracoval pět let v kuse a dostal pak rok volno v Evropě. Vybral si tu druhou možnost. Odcestoval do Československa a vyhledal onu žákyni. Moje prababička chtěla, aby si vzala šlechtice a můj dědeček ji opravdu „vrijoval“ (tedy dvořil, pozn. ed.) celý rok, a nakonec ona řekla: ‚Vezmu si toho Schmida‘. Prababička nebyla ráda a bylo to znát mimo jiné i na tom, že se vzali jinde – v Brně ve farním kostele, kam dědeček chodil. Odjeli do Indonésie a měli tři děti, z nichž jedna byla moje matka,“ vypráví Engelbrecht. Rodině se vedlo dobře, měli krásný dům v Batavii, dnešní Jakartě, dokud nezačala druhá světová válka a dnešní Indonésii obsadili Japonci,“ popisuje. Japonsko totiž za války během okupace v letech 1942-1945 zřídilo na indonéském souostroví řadu internačních táborů pro nizozemské civilisty a spojenecké válečné zajatce. Byť se nejednalo o vyhlazovací tábory německého nacistického typu, byly podmínky v nich nelidské – předci Wilkena Engelbrechta v nich přežili hladomor a nucené práce.

Ej, od Buchlova v Nizozemsku

Skončením druhé světové války však dnešní Indonésie s válečným konfliktem ještě pokračovala – v letech 1945-1949 se vedla následná válka za nezávislost mezi vyhlášenou Indonéskou republikou a Nizozemským královstvím, které se snažilo obnovit svou koloniální nadvládu. Lothar Schmid nastoupil na indonéskou stranu: „Překvapivě si ho chtěli nechat. Chtěl, aby manželka a dcery odešly do Evropy, a nakonec se i on sám vrátil do Amsterdamu. Uvažovali o Československu, ale to bylo tou dobou už komunistickou zemí a nešlo to,“ popisuje Wilken Engelbrecht a vrací nás na počátek našeho příběhu, nyní s osvětleným důvodem, proč byla jeho maminka za války v koncentračním táboře na Jávě.

Dědeček Lothar Wilkenovu rodinu často navštěvoval, bydlel pouhých osm kilometrů od nich, v domě u jezera pojmenovaného Moravia. Večer si rád „přihnul“ – nejčastěji nizozemskou pálenku jenever, kterou mu Wilkenova babička Carmen doplňovala vodou, ze starosti o jeho v koncentračním táboře poškozená játra. „Zda to opravdu nevěděl, nevím,“ směje se od srdce Engelbrecht. Jisté však je, že po konzumaci dědeček ze stesku po domově zpíval – a právě moravské nápěvy jako třeba Ej, od Buchlova byly prvními českými slovy, která pochytil. „Slovům jsem nerozuměl, ani moje matka, ani její sestry už nemluvily česky – na indonéských plantážích už bylo před válkou hodně Němců, a tak dědeček ze strachu nařídil, že doma se česky mluvit nebude, pouze nizozemsky,“ popisuje. Jeho afiliace k česku měla ale i pohnuté důvody: Wilkenovi bylo pouhých šest let, když v noci na 21. srpna 1968 začala okupace Československa vojsky Varšavské smlouvy. „Babička plakala… Člověku se šest let a neví proč,“ vypráví viditelně pohnutě do té míry, že tento moment je jediný, který zůstane v rozhovoru do detailu nedokončen: „Měli jsme na návštěvě často Čechy, prarodiče měli velký dům. Zažili jsme to pak ještě jednou – v roce 1980 v Polsku, při potlačení Solidarity. S otcem jsme poslouchali rádio, on tomu rozuměl,“ popisuje.

Další vzpomínky z dětství jsou hodně mlhavé: ve 14 letech měl Wilken Engelbrecht vážnou nehodu – při jízdě na kole ho srazilo auto a důsledkem je jeho sluchový a stále se zhoršující deficit – dnes slyší jen 15 % na jedno ucho a 35 % na druhé. Dobře si ale vzpomíná na cestování s rodiči – jeho otec byl tlumočník a často pracoval pro křesťanské odbory. „Jezdil na odborová setkání do Ženevy, do Paříže, do Říma, do Štrasburku, do Lucemburku. Často mu proplatili první třídu ve vlaku a jako velká rodina jsme měli slevy na železnici, takže někdy řekl: vezmu rodinu s sebou, vyjde to levněji.“ Své nejranější jasné vzpomínky spojuje právě s cestou do Štrasburku, kdy byli pozváni k jednomu profesorovi domů: „Představte si francouzský byt, v mé paměti šest nebo osm pokojů, každý kolem 20 nebo 30 metrů čtverečních. V jídelně byla obrovská připravená tabule. Můj mladší bratr objevil kaviár, ty černé kuličky, chtěl to ochutnat. Dostal povolení a snědl toho dvě nebo tři plné lžičky, než mu táta řekl, že už nesmí. Francouzi to považovali za velmi vtipné. Právě tohle je jedna z mých nejranějších vzpomínek,“ 

Čeština z dob za císaře pána

Cestování, a především to do Československa bylo brzy na pořadu dne – jakmile měl první část svých studií hotovou, Wilkena zajímalo vidět své rodinné kořeny, a tak se roku 1985 spolu s jedním kamarádem vypravili na cestu. Babička Carmen ho učívala občas česky: „Mělo to úspěch i neúspěch. Úspěch to byl, protože jsem se dokázal domluvit. Ale první zkušenost byla na nádraží v Břeclavi. Potřebovali jsme jízdenky do Uherského Hradiště. A tak se ptám na nádraží u přepážky a dámy se mohly potrhat smíchy, protože moje čeština byla zastaralá, s výrazy jak z dob za císaře pána, protože babička odešla z Čech v roce 1928,“ směje se. 

„Táta byl hodně nadaný na jazyky – plynule přecházel z nizozemštiny do němčiny, francouzštiny, španělštiny a zase zpátky, tak jsem se to trošku taky naučil, ale vím, že š, ř, č je v mojí češtině taky slyšet, ale nic si z toho nedělám. Funguje to. Ale občas něco špatně slyším, tak se prostě zeptám, člověk se s tím naučí žít, musí to přijmout a dá se to cvičit,“ vypráví s odstupem a popisuje, jak si právě onoho roku 1985 navíc dodělal pedagogické minimum, při kterém měli i logopedická cvičení, která později využil při výuce fonetiky u svých vlastních studentů.

Tehdy roku 1985 poprvé přijel do Československa. Musel si nejprve žádat o vízum a povinně koupit československou měnu. „Vízum byl papírek, kde člověk musel doplnit, kde se narodili rodiče a jakou národnost měli prarodiče. Doma jsme docela přemýšleli. A podle pravdy jsme napsali, že tatínek se narodil v Santiago de Chile a matka v Jakartě. A protože u prarodičů jsme nemohli dát, kde se narodili, všude jsem doplnil Nizozemec. Jinak bych to vízum nedostal,“ vypráví. Kamarádi z východoevropských studií ho varovali, že v Československu bude všude pod drobnohledem. Cestu měli naplánovanou na 10 dní, s pěti různými přesuny: „První hlášení na policii Uherské Hradiště. Nemohli jsme najít policii, ten barák byl v rekonstrukci. Nakonec jsme ji našli a tam plukovník ve světlezelené uniformě, s břichem, psací stroj, čepička na stole, šedý telefon. Mluvil slušně německy, podíval se na nás a ptal se, zda budeme za těch 10 dnů pryč z Československa. Řekli jsme, že ano a že jestli se tedy máme všude hlásit policii, ptali jsme se. Vzal si razítko, pak telefon. Točil, paf, točil, paf, točil, paf. A pak řekl: ‚Hodně štěstí v Československu a ať jste za 10 dní pryč, protože jinak mám problém,‘“ popisuje Engelbrecht, jak se jim s kamarádem rázem usnadnila cesta. O mnoho let později, když kvůli vysokým univerzitním postům potřeboval lustraci v Archivu bezpečnostních složek, byl o to víc překvapen, že ani o této cestě, ani o žádné další, není v archivech ani zmínka. Mnohem větší překvapení pak přišlo ze strany nizozemské, i když teď skáčeme až do doby po pádu železné opony, když cestoval přes bývalé NDR: „Ve speciálním oddělení se mi představil plukovník nizozemské státní bezpečnostní služby a chtěl vědět, proč tak často cestuju do Československa a zda bych mu mohl vyprávět, co tam na druhé straně chtěli vědět. Věděl o mých příbuzných a předcích snad víc než já. Takže i naše služby to kontrolovaly,“ shrnuje druhou stranu příběhu.

A tehdy roku 1985 poprvé navštívil i Olomouc. Na nádraží na ně čekal pan Čtvrtlík, jehož syn Pavel po roce 1968 emigroval a uchytil se v Utrechtské filharmonii. „Šli jsme po Leninově třídě, dnes Masarykova, po tom širokém chodníku. Naráz nás ale pan Čtvrtlík táhl pryč – procházel dav sovětských vojáků, přes celý chodník, tři řady, opilí, a chovali se jako pánové města. Chovali se jako okupanti. Bylo cítit to, co jsme necítili předtím ani poté – strach ve městě. Jako vatová deka, co nad ním leží. Všechno bylo šedé, zanedbané, oproti Brnu to byl šok,“ popisuje tehdejší vjemy. Na Neředíně totiž byla ubytována posádka zhruba 20 000 sovětských vojáků, „město ve městě“, vypráví. Oproti popisům překrásné Olomouce z úst babičky byla Olomouc roku 1985 zklamáním. „Kdyby mi tehdy někdo řekl, že budu žít a pracovat v Olomouci, myslel bych si, že dotyčný spadnul na hlavu. Bylo to smutné město. Dneska je to jinak,“ vypráví Engelbrecht.

Proč ne?

Po návratu z cest pokračoval ve studiích na Universiteit van Amsterdam, kde v roce 1988 dokončil studium řeckého a latinského jazyka a kultury. Právě tehdy se začal profilovat jako medievalista se silným zájmem o rukopisy a o to, jak se texty fyzicky předávaly, opisovaly a proměňovaly. „Každý rukopis je osobní, podle písaře. První stránky jsou nejtěžší, trvá to hodiny a hodiny. Musíte se vracet, zkoušet, znovu číst. Pak najednou uvidíte, jak písař zkracuje, jak tvoří písmena, a začne to dávat smysl,“ popisuje. „Když ani po pár týdnech nevíte, jak to přečíst, tak musíte začít znovu od začátku,“ dodává se smíchem. Dnes už je práce s rukopisy mnohem snazší než kdysi – skeny jsou ostré a dají se přiblížit mnohem lépe než tehdejší diapozitivy. 

Byly to však právě rukopisy, díky kterým v letech 1987-1988 procestoval prakticky celou Evropu: „Byly to nejkrásnější měsíce mého života,“ popisuje svou cestu po archivech v Haagu, Antverpách, Bruselu, Oxfordu, Cambridge, Londýně, Švýcarsku, severní Itálii a dokonce i Vatikánu. V oněch letech se dostal zpět i do Československa, ale v Olomouci se tehdy nezastavil. Když přišla v listopadu 1989 sametová revoluce, zblízka ji s rodinou sledovali. Wilken Engelbrecht v Československu dokonce v listopadu 1989 byl, ale jen na jeho počátku: „Cítil jsem pocit uvolnění, že končí dlouhá noční můra, a zejména jsem cítil optimismus,“ popisuje ony dny. Když pak o necelý rok později, v září 1990, získal stipendium od nizozemské vlády, neváhal a hned v říjnu 1990 docestoval do Brna. „Když jsem si žádal o stipendium, ptali se mě, proč musím zrovna do Brna a proč nejedu do Prahy,“ vzpomíná a zmiňuje, že měl v plánu detailněji prozkoumat i rodinné kořeny. „Jakmile jsem dorazil do Brna, tak se mě vedoucí katedry klasických jazyků zeptal, zda bych tam chtěl učit. Říkal jsem si, že to bude na životopise vypadat dobře, takže proč ne,“ vypráví Engelbrecht. Často cestoval také do Bratislavy, kde rovněž zkoumal rukopisy, a vbrzku dostal práci i tam. „Student nemá nikdy dost peněz, takže taky proč ne,“ dodává. 

Neuběhl ani měsíc, když dostal otázku, která, aniž by tušil, změnila tok jeho života: jestli nechce náhodou na germanistice v Bratislavě učit nizozemštinu. „Ale já nejsem nederlandista,“ namítl. „Řekli mi: ‚Ale jsi Nizozemec,‘ a tak jsem řekl: OK,“ popisuje s lehkostí, jak se věci vyvíjely. Avšak Bratislavou to neskončilo, v Olomouci ho o výuku nizozemštiny brzy také požádali. „Latina v Brně, latina a nizozemština v Bratislavě, nizozemština v Olomouci,“ shrnuje vývoj k září 1991 Wilken Engelbrecht. Tou dobou už stál před čerstvou životní výzvou: co takhle založit na Univerzitě palackého kompletní výukový obor nederlandistiky? 

Engelbrecht musí být právník, lékař nebo úředník

Rodiče s tím zásadně nesouhlasili. Ostatně už od samého počátku výběru vysoké školy měl Wilkenův otec jiné představy: „Táta samozřejmě chtěl, abych já dělal to, co on dělat nemohl. Ale člověk chce něco vlastního,“ popisuje. Maminka také nebyla nadšená: „Byla vždycky velmi praktická. Dobré zaměstnání a peníze,“ vypráví. Doma na něj naléhali, aby se vrátil do Amsterdamu. Jeho lingvistické směřování nebylo po chuti ani širšímu příbuzenstvu: „Tetičky a strýčkové mají za to, že člověk nesoucí jméno Engelbrecht musí být buď právník, lékař nebo úředník,“ dodává se smíchem. „Nakonec jsem si udělal svoje zaměstnání tady v Olomouci a myslím si celkem úspěšně,“ dodává se smíchem.

„Kdyby tehdy v roce 1990 neprobíhalo ono přechodné období, myslím si, že by zde obor nevznikl. Tehdy to bylo možné mnohem více než dnes. Ten dokument, který jsem dostal v roce 1991, by dnes asi nebyl akceptován, ale tehdy ano. Měl na sobě univerzitní razítko a to stačilo,“ popisuje s ohledem na povolení učit nizozemštinu, které mu k založení oboru nederlandistiky bylo zapotřebí. Současně se zásadním způsobem měnila akademická garnitura: „Ti, kteří byli dříve topiči a skladníci v knihovně, protože neměli stranickou legitimaci, se naráz stali vedoucími. Nahradili původní první garnituru, tedy lidi, kterým bylo 30 za normalizace a teď mohli jít do důchodu anebo předčasného důchodu,“ popisuje turbulentní roky nejen v akademickém prostředí. „Roky 1994 a 1995 jsou léta, na která rád vzpomínám – koncentrovalo se v nich hodně pozitivní energie,“ dodává. Tou dobou se aktivně podílel na obnově a budování nederlandistik v Bratislavě a Olomouci. 30. listopadu 1992 pak získal trvalý pobyt v Československu a roku 1993 se oženil.

Nejlepší volba života

„Babička přepodvídala, že si vezmu českou manželku. Nevím, jak to věděla, ale měla prostě pravdu,“ vypráví. Wilkenova manželka Jana je rovněž vědkyně, navíc stejného oboru – latiny. Teoreticky se mohli potkat v Brně, když tam Wilken učil, ale Jana byla tou dobou na studijním pobytu ve Francii: „Během pedagogického vzdělání nám vštěpovali, že se studentkami nikdy nic nezačínej, není to dobrý. Možná bych si jí nevšiml, anebo všiml a řekl si: zakázaná oblast,“ pousmívá se Wilken. Do bližšího kontaktu se dostali až později, když Jana nastupovala na univerzitě v Českých Budějovicích. Vzali se ve stejném farním kostele jako kdysi před odjezdem do Nizozemských Indií Wilkenovi prarodiče a nedávno oslavili 32. výročí. „Byla to nejlepší volba mého života,“ usmívá se Wilken. Manželka Jana mu je totiž nejen věrnou partnerkou v životě, ale i spolubadatelkou na projektech starých rukopisů, životopisů a básní. Olomouc mu byla zjevně osudem předurčena, a to i přesto, že s rozdělením československé federace se mu značně zkomplikovala výuka v Bratislavě. Nejostřejší větu mu prý řekl slovenský policista, když zjistil, že je ženatý s Češkou: „Pane, vy jste ženatý s Češkou? A proč jste si nevzal Slovenku? Vždyť tu máme tolik hezkých Slovenek. My si vždycky najdeme důvod, proč nedat povolení k pobytu. Na shledanou.“ O to více se však upnul na budování nederlandistiky na Filozofické fakultě Univerzity Palackého v Olomouci. 

Tím se dostáváme vlastně na samý počátek Wilkenova vyprávění – právě k tomuto období života přeskočil hned po úvodní otázce na jméno a datum narození, jako by se zdálo, že olomoucká nederlandistika je do jisté míry symbolicky stejně důležitá. Velmi dobře si totiž od počátku uvědomoval, že nizozemských firem nikdy v České republice nebude dost, aby absolventy uživily. Praktické vzdělání, a především pak překlad a tlumočení, byly naprosto zásadní: „Naštěstí ale mám mezi svými absolventy lidi jako Pavlína Knap-Dlouhá, kteří se opravdu specializovali na tlumočení, a podařilo se nám vybudovat první tlumočnickou učebnu tady na fakultě v Olomouci,“ popisuje a hrdě dodává, že od roku 2017 katedra nederlandistiky má i vlastní doktorský program (dříve museli být zaštítěni jinými pracovišti) – první absolventi převzali své diplomy v září 2025, těsně po našem rozhovoru.

Rytíř Řádu Oranž-Nasavského

Aby se toto všechno stalo realitou, musel stoupat o krok napřed i samotný Wilken Engelbrecht. Roku 2003 završil své doktorské studium na Universiteit van Utrecht v oboru medievalistiky a od 1. září 2003 tak mohl sám stát v čele katedry. V květnu 2005 pak habilitoval na Univerzitě Palackého v Olomouci v oboru teorie literatury a v letech 2006-2010 působil také jako proděkan pro zahraniční záležitosti FF UPOL. „Nederlandistika je malý obor, citlivý na škrty,“ uvádí. Dobře tak ví, že zásadní v jejím ukotvení je spolupráce s dalšími obory na fakultě i s ostatními pracovišti (nejen) ve Střední Evropě. Ostatně téhož si byl vědom už roku 1995, kdy spoluzaložil středoevropské sdružení nederlandistů Comenius. Olomoucká nederlandistika pod jeho rukama jen kvetla a dnes má po mnoha stěhování mezi (často ani nevyhovujícími) univerzitními prostory své stálé místo na adrese Křížkovského 14. 

Roku 2012 byl Engelbrecht jmenován profesorem a stejného roku nastoupil i nový nizozemský velvyslanec, Jeho Excelence Eduard Hoeks. „Bývá zvykem pozvat vedoucí kateder na ambasádu,“ vysvětluje Wilken Engelbrecht, proč mu takové pozvání nepřišlo nikterak zvláštní. Do Prahy přijel ve společnosti svého bratra, který byl tou dobou na návštěvě v Česku. Jaké pak bylo jeho překvapení, když jako první akt v úřadu provedl nový velvyslanec „zašpendlení“ záslužného řádu Officier in de Orde van Oranje-Nassau za Engelbrechtův životní přínos nederlandistice. Tento nizozemský řád není prvním ani jediným, který „má ve své zásuvce“: od polského prezidenta má dokonce dva, za zásluhy o polskou nederlandistiku. „A mám taky řád k jubileu prvního dobrovolného hasiče na Moravě – založil je totiž na konci 19. století můj prapradědeček Vladimír Lugotetti. A tak mi dali čestné členství dobrovolných hasičů jihomoravského kraje,“ směje se, až se za břicho popadá. Není to tak, že by si těch svých „špendlíků“ nevážil, ale kdybyste ho viděli u polic knihovny nederlandistiky, kde jsou vyrovnané absolventské práce studentů, rychle byste pochopili, kde leží jeho největší profesní hrdost.

Dělej a doufej

Ve vyprávění Wilkena Engelbrechta je nederlandistika především mostem: mezi Nizozemskem a Českem, mezi univerzitou a praxí, mezi filologií a kulturou, mezi jazykem a dějinami. On sám zůstává medievalistou, který se umí ponořit do stovek let starých rukopisů, zároveň ale neúnavně buduje obor, který stojí v přítomnosti a musí v dnešní době, kritické vůči humanitním oborům, odpovídat na otázku, k čemu je a bude. „Studium nederlandistiky nabízí studentům setkání s poměrně tolerantní společností a kulturou, v případě té belgické zase zajímavého soužití dvou jazyků, a navíc setkání s vysokou kulturou uměleckou,“ odpovídá na otázku, jak studentům tento poměrně netradiční obor může změnit život. A pokud čtenář dovolí, i já jako editorka a tazatelka se pod to podepíšu. Olomoucká nederlandistika byla jedním z nejlepších životních rozhodnutí. 

„Heslo rodu Engelbrechtů je latinské Fac et Spera. Dělej a doufej. Prostě dělat a doufat. A musím říct, že jsem v životě jediné věci nelitoval. Když mi přišla nabídka tady do Olomouce, šel jsem do toho. Když jsem se setkal s takovou hezkou holkou, šel jsem do toho, snažil jsem se a vybrala si mě,“ shrnuje profesor Engelbrecht, v jehož vyprávění bylo znatelné a časté ono takřka dobrodružné „Řekl jsem si proč ne?“ A tak ještě na závěr dodává nizozemské rčení: „Nee heb je. Ja kun je krijgen.“ „Ne“ už máš rovnou, ale „ano“ můžeš získat.